داشت . اين نجيب‌زاده ، شيفته‌ى بينيون « 1 » و از علاقه‌مندان و ستايشگران هنر سارا برنارد « 2 » بود . ما هم با او هم‌عقيده بوديم ولى هرگز فكر نمىكرديم كه در اعماق قفقاز كسى درباره‌ى يك هنرمند بزرگ با ما صحبت كند . شاهزاده ناخاشيدزه فرانسه صحبت نمىكرد . خان نقش مترجمى ما را به عهده گرفت . حضرت و الا به ما توصيه كرد « صبر داشته باشيم و منتظر باشيم تا باران بند آيد . . . » . ما دفتر فرماندار را ترك كرديم . خوشوقت بوديم كه از ما با محبت پذيرايى شده است ، ولى از اينكه مشكل ما لاينحل مانده حال ما تعريفى نداشت . خان ما را به شام دعوت كرد . با خوشحالى پذيرفتيم ، چون بهترين فرصتى بود كه مىتوانستيم اندرون خانه‌ى مسلمانى را از نزديك ببينيم . درست سر ساعت شش دركوب خانه‌ى خان را به صدا درآورديم . يك تاتار ، مسلح به يك قداره و يك قمه و دو ششلول و همراه با دو سگ نگهبان ، در را به روى ما گشود . بعد از گذشتن از يك خيابان شنى كه از وسط باغ كشيده بودند ، در آستانه‌ى خانه كفش‌هاى گالش و بارانى خود را درآورديم . خان در تالارى كه به سبك فرانسوى تزيين يافته بود ، منتظر ما بود . او لباس فراك با كراوات سفيد پوشيده بود . ما هم همين‌طور ، اما كمى هم حال و هواى محلى را در نظر گرفته بوديم . روى ميز گرد كوچكى كتابى گذاشته بودند كه روى جلد زردرنگ آن با حروف درشت قرمز اين كلمات خوانده مىشد : « ويكتور تيسو « 3 » ، مسافرت به كشورهاى الحاقى » . پيش خود گفتم نكند اين خان يك پاريسى است كه تغيير لباس داده است ؟ شام در محيط شاد و پرنشاطى آغاز شد . ظاهر ميزبان ما نشان مىداد كه زياد پايبند قرآن نيست . از سوى ديگر او مطمئن بود كه چون در زمان قديم « ردرر » « 4 » ى وجود نداشته ، درباره‌ى منع آن سخنى گفته نشده است . بعد از شام ضمن دود كردن سيگار از پاريس ، بولوار و اپرا ، مسابقه‌ها ، كافه‌ى انگليسى خيابان پرتو « 5 » صحبت

--> ( 1 ) . Bignon : يكى از رستوران‌هاى معروف پاريس واقع در بلوار ايتاليايىها كه محل تجمع هنرمندان و نويسندگان آن عصر بوده است . م . ( 2 ) . Sarah Bernhardt : يكى از زنان بسيار مشهور فرانسوى ( 1844 - 1924 م ) كه به خاطر جذابيت صداى طلايى و هنر والايش در زمينه‌ى تئاتر و اپرا به شهرت و معروفيت كم‌نظيرى دست يافته بود . م . ( 3 ) . Victor Tissot ( 4 ) . Le Roederer : نوعى نوشابه كه احتمالا مورد علاقه‌ى خاص يا سفارش كنت ردرر ، سياستمدار معروف فرانسوى بوده است . م . ( 5 ) . Poteaux : دارها . م .